Người Nhật không còn “mặn mà” với cơm

Cơm từng là thức ăn truyền thống của người Nhật. Tuy vậy, trong bối cảnh dân số giảm, lối sống thay đổi và sự bùng nổ của đồ ăn nhanh khiến nhiều người Nhật dần mất thói quen ăn cơm, thay thế vào đó là những thực phẩm tiện lợi hơn như bánh mì.

Được biết, nhiều năm về trước tại Nhật Bản, Gyudon (Cơm thịt bò) là sự lựa chọn hàng đầu của giới nhân viên văn phòng – những người có vốn thời gian và ngân sách eo hẹp, ngay cả sau khi Chuỗi nhà hàng Yoshinoya tăng giá món ăn vào năm 2021 thì họ vẫn tìm đến Gyudon. Một suất cơm thịt bò ăn sẽ bao gồm thịt bò, hành tây tẩm gia vị, cơm cùng các món ăn kèm như bắp cải muối và súp Miso. 

Tuy nhiên, có một thực tế đang xảy ra ở “xứ sở hoa Anh Đào” trong thời gian gần đây, đó là người Nhật đang ăn ít cơm hơn bao giờ hết. Và cũng vì thế mà Gyudon cũng không còn được ưa chuộng như trước.

Những người theo chế độ ăn uống Washoku (văn hóa ẩm thực truyền thống của Nhật) thuần túy đều bày tỏ sự lo ngại trước xu hướng trên. Vì thế, cách nhà hàng không xa, người ta dựng nên một tác phẩm điêu khắc hình hạt gạo khổng lồ để nhắc nhở người dân về lịch sử lâu đời của đất nước gắn liền với hạt gạo.

Sự thoái trào của gạo ở Nhật Bản

Dojima từng là sàn giao dịch và trung tâm trao đổi gạo của Nhật Bản ở thế kỷ 18 và 19. Đó là khoảng thời gian phồn thịnh chưa từng có đối với các nhà môi giới. Thế nhưng, mặt hàng lương thực này đã đánh mất vị thế của mình do sự suy giảm dân số, thay đổi lối sống và sự đa dạng ẩm thực dẫn đến thay đổi khẩu vị.

Theo Bộ Nông nghiệp Nhật Bản, mức tiêu thụ gạo hằng năm toàn quốc đạt đỉnh điểm vào năm 1962, lúc đó trung bình mỗi người tiêu thụ 118kg gạo, tương đương hơn 5 bát cơm mỗi ngày. Đến năm 2020, mức tiêu thụ bình quân giảm xuống hơn một nửa – chỉ còn khoảng 51kg. Đặc biệt, vào năm 2011, lần đầu tiên trong lịch sử, các hộ gia đình Nhật Bản chi tiêu cho bánh mì nhiều hơn gạo.

Hiện tượng “kome banare” (giã từ hạt gạo), đã xuất hiện vào thời kỳ tăng trưởng kinh tế thần tốc, khi người dân Nhật Bản chuyển sang tiêu thụ những sản phẩm làm từ lúa mì nhiều hơn, như: bánh mì, pasta.

Nguyên nhân người Nhật “quay lưng” với gạo

Vào thời kỳ hậu chiến tranh, các gia đình không có nhiều sự lựa chọn về thực phẩm và kiểu gia đình nhiều thế hệ vẫn chiếm đại đa số, do đó, gạo vẫn là thực phẩm được ưa chuộng. Nhưng sự gia tăng của kiểu gia đình hạt nhân (gia đình gồm cha mẹ và con) cùng với áp lực cuộc sống khiến nhiều người đặt sự thuận tiện lên trên tình yêu với “Gohan” – một từ tiếng Nhật có nghĩa là cơm hoặc bữa ăn truyền thống. Bữa ăn điển hình của người Nhật, gồm: cơm, cá nướng, súp Miso và dưa chua dần dần được thay thế bằng những món ăn đơn giản hơn như: bánh mì nướng và trứng luộc.

Theo một khảo sát gần đây của nhà phân phối gạo Makino, 84,8% người được hỏi cho biết họ ăn cơm mỗi ngày, nhưng trong số đó có tới 68,1% chỉ ăn cơm một lần trong ngày. Chỉ có gần 17% duy trì thói quen ăn cả ba bữa.

“Bánh mì dễ ăn hơn nhiều, đặc biệt là vào buổi sáng. Chuẩn bị một bữa sáng kiểu Nhật mất nhiều thời gian hơn. Bạn cần vo gạo trước, sau đó có thể mất từ 30 phút đến một giờ để nấu chín, ngay cả khi có nồi cơm điện”, Nanami Mochida, một giáo viên gần Tokyo và là mẹ của một cô con gái nói.

Khu Fukushima ở Osaka trước đây từng có khoảng 50 cửa hàng gạo, hiện chỉ còn lại 5 cửa hàng, họ bán các loại gạo ở khắp Nhật Bản, các loại bánh Dango tự làm, bột gạo và nguyên liệu cho các món ăn dựa trên gạo, từ cà ri ướp hấp đến gia vị cho Chirashi-zushi, một loại Sushi.

“Có rất nhiều sự lựa chọn ngày nay, nên người ta không còn tự động nghĩ đến cơm khi lên kế hoạch cho bữa ăn. Ngay cả những người thích nấu ăn cũng có xu hướng nghĩ về cơm là một chút cổ hủ, sau tất cả, chỉ có một cách để nấu chín cơm. Nhưng cũng có rất nhiều cách để làm Gohan ngon”, chủ của một cửa hàng gạo cho hay.

Yukari Sakamoto, tác giả của cuốn sách Food Sake Tokyo nhận định: “Chất lượng bánh mì và số lượng cửa hàng bánh mì ngày càng tăng khiến việc mua bánh mì dễ dàng hơn. Mà gạo thì không hề rẻ, thế nên nhiều người sẽ chọn bánh mì hoặc mì”.

Ở một khía cạnh khác, hãng tin Bloomberg cho biết người Nhật đã “dịch chuyển” khẩu vị của mình từ khi thu nhập của họ tăng lên. Kinh tế phát triển thúc đẩy giao thương, khả năng nhập khẩu ngày càng nhiều loại thực phẩm khác nhau, thế rồi sự bùng nổ giao lưu văn hóa, du lịch, Internet đã thúc đẩy tiến trình này.

Ngoài ra, sự trỗi dậy của lực lượng lao động nữ, thế hệ trẻ độc thân, những “thanh niên ăn cỏ”… càng khiến lối sống truyền thống cũng như khẩu vị của người dân Nhật Bản chịu ảnh hưởng. Hàng quán đồ ăn nhanh tại Nhật Bản bùng nổ như vũ bão bất chấp hình ảnh một quốc gia có lối ăn uống lành mạnh. Hiện Nhật Bản là thị trường có số chi nhánh McDonald’s nhiều thứ 3 thế giới sau Mỹ và Trung Quốc.

Với mức tiêu thụ gạo suy giảm, các nhà sản xuất đang nỗ lực hướng đến thị trường nước ngoài nhằm khai thác cơn sốt ẩm thực Nhật Bản toàn cầu. Xuất khẩu gạo của Nhật Bản đã tăng từ 4.515 tấn năm 2014 lên 22.833 tấn vào năm 2021, tăng gấp 5 lần trong 7 năm, với 1/3 sản lượng xuất khẩu sang Hồng Kông (Trung Quốc). Tuy nhiên, xuất khẩu vẫn chiếm chưa đến 0,5% sản lượng gạo nội địa của Nhật Bản, do đó các hợp tác xã nông nghiệp vẫn đang khuyến khích nhà hàng phục vụ nhiều món Donburi (cơm thố Nhật Bản) hơn.

Trước sự nỗ lực của chính quyền, đầu bếp Okunmura – người từng mô tả bản thân “cuồng” ăn cơm, thừa nhận “khó có thể đảo ngược xu hướng”. “Việc nấu cơm và các món ăn kèm rất tốn thời gian. Trong khi có quá nhiều người bận rộn chỉ muốn một bữa cơm đơn giản, nhanh gọn và vẫn đủ chất”, nam đầu bếp nói.

Trên áo phông của anh in một dòng chữ khiến nhiều người không thể nghi ngờ về lòng trung thành của anh với gạo: “Không có gạo. Không có sự sống”.

Horie – một người ăn gạo lứt ít nhất 2 bữa/ngày – lạc quan cho rằng loại ngũ cốc này vẫn sẽ là một mặt hàng chủ lực. “Chế độ ăn của tôi chủ yếu là cơm nhưng tôi mong đến lúc chúng ta không còn nghĩ về Gohan chỉ là một bát cơm trắng nữa”.

Văn hóa, đời sống của người dân “xứ sở hoa Anh Đào” còn có rất nhiều điều vị để du khách khám phá và trải nghiệm. Hãy đồng hành cùng chúng tôi trong chuyến du lịch Nhật Bản và khám phá nhiều hơn nhé!