“Xin lỗi” trước đã: Văn hóa Canada dưới lăng kính tranh luận

Canada – “xứ sở của những lời xin lỗi” – nơi “sorry” vang lên khắp nơi. Nhưng đằng sau câu xin lỗi quen thuộc là câu hỏi: đó là lòng tử tế thật sự hay chỉ là phản xạ rập khuôn? “Xin lỗi” trước đã hé lộ một văn hóa Canada vừa hiền hòa, vừa đầy mâu thuẫn và thú vị.

Gần đây, truyền thông quốc tế từng xôn xao trước một vụ cướp kỳ lạ xảy ra tại Canada – kỳ lạ không phải vì mức độ nguy hiểm, mà bởi cách hành xử “không giống ai” của kẻ gây án. Nạn nhân là Jennifer, một phụ nữ đang trên đường đi làm trong cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông Canada, khi nhiệt độ ngoài trời xuống tới -20°C. Một người đàn ông có súng bất ngờ chặn xe và yêu cầu cô giao chiếc ô tô. Trong khoảnh khắc căng thẳng ấy, điều Jennifer không ngờ nhất là thay vì vội vàng tẩu thoát, kẻ cướp lại dừng lại hỏi han cô một cách rất lịch sự: “Cô có đi cùng trẻ con không? Trong thời tiết lạnh thế này, cô có cần lấy theo đồ đạc gì không?”.

Chưa dừng ở đó, trước khi rời đi, người đàn ông này còn trả lại cho Jennifer điện thoại, túi xách, hộp đồ ăn trưa, rồi nói lời xin lỗi. Bị sốc nhưng vẫn phản xạ theo thói quen rất “Canada”, Jennifer đáp lại bằng một câu “không sao” quen thuộc và đứng nhìn chiếc xe biến mất giữa làn tuyết trắng. Câu chuyện sau đó lan truyền chóng mặt trên các mặt báo và mạng xã hội, được nhiều tờ báo gọi là một vụ cướp “đậm chất Canada” – nơi ngay cả tội phạm cũng không quên sự quan tâm và phép lịch sự tối thiểu.

Sự việc này nhanh chóng trở thành một ví dụ điển hình cho hình ảnh người Canada tử tế, điềm đạm và lịch thiệp, vốn đã ăn sâu trong nhận thức của thế giới. Tờ BBC từng ví von sự tử tế của người Canada quý giá chẳng khác nào “dầu mỏ của Saudi Arabia” – một dạng tài nguyên vô hình nhưng vô cùng dồi dào và nổi tiếng. Trong các bảng xếp hạng về mức độ thân thiện, Canada gần như luôn nằm trong nhóm dẫn đầu, không chỉ bởi chính sách xã hội mà còn bởi cách con người đối xử với nhau trong đời sống thường ngày.

Những câu chuyện về lòng tốt ở Canada xuất hiện nhan nhản trên truyền thông. National Post từng đăng tải trường hợp của Derek Murray, một sinh viên luật vô tình bật đèn pha xe ô tô suốt cả ngày. Khi quay lại, anh phát hiện pin xe đã cạn. Thế nhưng thay vì chỉ để lại một chiếc xe “chết máy”, một người xa lạ đã để lại một lời nhắn kèm bộ sạc pin, ghi rõ rằng họ lo anh sẽ không thể khởi động xe. Ở một số câu chuyện khác, thậm chí có những kẻ trộm sau khi lấy đồ còn trả lại tài sản kèm tiền, như thể áy náy vì đã gây phiền toái cho người khác.

Sự tử tế ấy còn thể hiện rõ trong những điều rất nhỏ. Ở các thành phố lớn như Toronto hay Montreal, tắc đường là chuyện không hiếm, nhưng thứ hiếm hoi lại là tiếng còi xe. Trả lời BBC, giáo sư Jeffrey Dvorkin của Đại học Toronto cho rằng bóp còi ở Canada thường bị xem là “một hành vi hung hăng không cần thiết”. Một số ý kiến khác lý giải rằng Canada là quốc gia có diện tích rộng lớn nhưng dân số tương đối thưa, khiến con người hình thành thói quen nhường nhịn, kiên nhẫn và sẵn sàng giúp đỡ nhau, thay vì cáu gắt hay đối đầu.

Tuy nhiên, nếu phải chọn một biểu tượng nổi tiếng nhất cho sự lịch thiệp của người Canada, thì đó chắc chắn là câu “xin lỗi”. Người Canada xin lỗi trong gần như mọi tình huống: khi va phải người khác, khi làm phiền ai đó, khi thời tiết xấu, khi dịch vụ chậm trễ – thậm chí có câu nói đùa rằng nếu một người Canada đâm vào cái cây, anh ta cũng sẽ đứng lại xin lỗi cái cây ấy. “Sorry” dường như đã trở thành phản xạ tự nhiên, bật ra trước cả khi con người kịp suy nghĩ đúng – sai.

Chính vì thế, câu xin lỗi cũng trở thành tâm điểm của những tranh cãi xã hội. Nhiều người cho rằng sự xin lỗi quá thường xuyên đã biến nó thành một khuôn mẫu quốc gia, một thói quen rập khuôn đến mức mất đi giá trị thật sự. Họ xin lỗi không phải vì cảm thấy có lỗi, mà vì quen miệng. Một số học giả gọi đây là “phản xạ lịch sự vô nghĩa”. Nhà văn người Canada Emily Keeler từng nhận xét rằng câu xin lỗi vốn là một cử chỉ đẹp, nhưng khi bị lạm dụng quá nhiều, nó dần trở nên nhạt nhòa, thậm chí giống như một trò đùa xã hội. Trả lời CBC, bà cho rằng: “Xin lỗi ở Canada không phải lúc nào cũng là cách để nhận trách nhiệm cá nhân”.

Theo Emily, câu xin lỗi của người Canada nên được nhìn nhận như một chiến lược tránh xung đột hơn là biểu hiện thuần túy của lòng tốt. “Họ xin lỗi vì không muốn làm to chuyện, không muốn đối đầu hay khiến tình huống trở nên căng thẳng”, bà chia sẻ. Trong cách hiểu này, “sorry” không mang ý nghĩa nhận lỗi, mà giống như một tấm “đệm mềm” giúp duy trì sự yên ổn trong các mối quan hệ xã hội.

BBC cũng từng nhận định rằng quá tử tế đôi khi lại trở thành điểm yếu. Người Canada khiêm nhường đến mức ngại lên tiếng ngay cả khi quyền lợi của mình bị ảnh hưởng. Nhà văn Manjusheree Thapa, người chuyển từ Nepal sang Canada sinh sống, kể lại trải nghiệm đi xem phim: màn hình gặp trục trặc, nhưng cả rạp vẫn im lặng. Không ai phàn nàn, không ai yêu cầu khắc phục. Cuối cùng, chính bà phải thúc giục bạn trai mình đứng lên phản ánh, dù anh tỏ ra rất ngần ngại. “Sự tử tế khiến họ không muốn lên tiếng”, bà kết luận.

Dẫu vậy, vượt lên trên mọi tranh cãi, không thể phủ nhận rằng Canada vẫn là một miền đất đáng sống và đáng đến. Sự lịch sự, nhã nhặn và ôn hòa – dù đôi khi bị cho là rập khuôn – vẫn tạo nên một môi trường xã hội an toàn, dễ chịu và đầy thiện cảm. Cùng với đó là những phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, từ rừng lá phong rực rỡ, những dãy núi tuyết trùng điệp cho đến các thành phố hiện đại nhưng không xô bồ, cùng nền văn hóa – ẩm thực đa dạng phản ánh tinh thần cởi mở của một quốc gia đa sắc tộc.

Có lẽ, câu “sorry” của người Canada không hoàn hảo, nhưng chính sự lặp lại ấy lại phản ánh mong muốn sâu xa của họ: sống hòa nhã, tránh xung đột và giữ gìn sự bình yên chung. Và đôi khi, trong một thế giới đầy căng thẳng và đối đầu, một lời xin lỗi – dù xuất phát từ thói quen – vẫn đủ để khiến con người cảm thấy dễ chịu hơn. Nếu có cơ hội, hãy một lần du lịch Canada, để tự mình cảm nhận xem đằng sau những lời xin lỗi quen thuộc ấy là sự rập khuôn, hay là một triết lý sống rất riêng của người Canada.