Quan niệm thú vị về cách cầm bát cơm của người Hàn

Trong văn hóa ẩm thực Hàn Quốc, cách cầm bát cơm không chỉ là thói quen ăn uống mà còn gắn liền với những quy tắc ứng xử trên bàn ăn. Khác với một số quốc gia Châu Á, người Hàn thường đặt bát cơm trên bàn khi dùng bữa.

Trong văn hóa ẩm thực Hàn Quốc, có một quy tắc trên bàn ăn khiến nhiều du khách nước ngoài không khỏi ngạc nhiên: người Hàn thường đặt bát cơm và bát canh trên bàn thay vì nhấc lên tay khi ăn. Nếu ở Việt Nam, Trung Quốc hay Nhật Bản, việc cầm bát lên để ăn có thể là thói quen quen thuộc trong một số hoàn cảnh, thì tại Hàn Quốc, cách ăn phổ biến lại là ngồi ngay ngắn, dùng thìa đưa cơm và canh lên miệng, đồng thời sử dụng đũa để gắp các món ăn kèm. Quy tắc này không đơn thuần là một khác biệt trong thao tác ăn uống, mà còn phản ánh quan niệm về phép lịch sự, tư thế dùng bữa và sự tôn trọng những người cùng bàn. Đối với du khách lần đầu trải nghiệm ẩm thực xứ kim chi, việc hiểu được lý do đằng sau thói quen tưởng chừng nhỏ nhặt này sẽ giúp họ khám phá sâu hơn những lớp văn hóa ẩn sau mỗi bữa ăn truyền thống.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận tập quán ấy một cách toàn diện thay vì cho rằng mọi người Hàn Quốc đều tuyệt đối kiêng nhấc bát hoặc hành động này luôn bị xem là dấu hiệu của sự nghèo khó. Trong xã hội Hàn Quốc hiện đại, cách dùng bát đĩa có thể thay đổi tùy gia đình, hoàn cảnh và loại món ăn; quy tắc truyền thống cũng không phải lúc nào được mọi người thực hiện giống hệt nhau. Quan niệm cho rằng nhấc bát cơm lên là “tướng bần hàn” thường được nhắc đến trong những lời giải thích về phép tắc bàn ăn, nhưng khó có thể khẳng định đây là nguồn gốc duy nhất hay một quy tắc chính thức áp dụng cho toàn xã hội Hàn Quốc. Để hiểu vì sao người Hàn thường để bát trên bàn, cần xem xét sự kết hợp giữa ảnh hưởng của lễ nghi truyền thống, thói quen sinh hoạt trên sàn nhà, chất liệu đồ dùng ăn uống và vai trò quan trọng của chiếc thìa trong bữa cơm.

Trong xã hội Hàn Quốc thời phong kiến, lễ nghi và thứ bậc xã hội có ảnh hưởng sâu sắc đến cách con người sinh hoạt, giao tiếp và dùng bữa. Đặc biệt, dưới ảnh hưởng của Nho giáo, những quy tắc ứng xử trong gia đình được coi trọng, từ cách người trẻ thể hiện sự kính trọng với người lớn tuổi đến tư thế ngồi, cách sử dụng đồ dùng và thái độ khi ăn uống. Trong những gia đình có điều kiện, bữa cơm thường được chuẩn bị chu đáo với các món ăn bày trong bát, đĩa riêng, đặt trên những chiếc bàn gỗ thấp phù hợp với lối sinh hoạt trên sàn nhà. Người ăn ngồi ngay ngắn, giữ tư thế chừng mực và sử dụng thìa, đũa theo thói quen đã được truyền dạy. Những cử chỉ như vậy góp phần thể hiện sự nền nếp của gia đình và cách mỗi người tôn trọng bữa ăn chung. Dẫu vậy, không nên hiểu rằng chỉ người nghèo mới phải cầm bát trên tay hay mọi tầng lớp thượng lưu trong lịch sử đều tuân thủ một kiểu dùng bữa giống nhau, bởi phong tục thực tế còn phụ thuộc vào thời kỳ, vùng miền và điều kiện sinh hoạt.

Quan niệm nhấc bát cơm lên là biểu hiện của sự thiếu chỉn chu hoặc gắn với hình ảnh người nghèo khó thường được nhắc đến khi giải thích phép tắc ăn uống của người Hàn. Theo cách lý giải dân gian này, người có điều kiện thường ngồi bên bàn ăn và có đủ dụng cụ để dùng bữa thoải mái, trong khi người phải ăn uống vội vàng hoặc không có chỗ ngồi ổn định có thể phải bưng bát theo mình. Từ sự liên tưởng ấy, việc đặt bát xuống bàn được xem là tư thế đàng hoàng, thể hiện sự bình tĩnh và nền nếp khi ăn uống. Tuy nhiên, đây nên được hiểu là một cách diễn giải về ý nghĩa xã hội của tập quán, không phải bằng chứng chắc chắn cho thấy quy tắc không nhấc bát bắt nguồn trực tiếp từ sự phân chia giai cấp. Cũng không có cơ sở để khẳng định mọi người Hàn Quốc đều coi việc cầm bát cơm lên là dấu hiệu của “tướng bần hàn”. Khi tìm hiểu văn hóa Hàn Quốc, việc phân biệt giữa phép tắc truyền thống, lời truyền miệng và thực hành trong đời sống hiện đại sẽ giúp chúng ta tránh những cách hiểu quá tuyệt đối.

Bên cạnh yếu tố lễ nghi, đặc điểm của đồ dùng ăn uống cũng góp phần duy trì thói quen đặt bát trên bàn. Trong nhiều gia đình Hàn Quốc, bát cơm và bát canh thường được làm bằng thép không gỉ, còn trước đây, các loại đồ đựng bằng đồng hoặc hợp kim đồng cũng từng được sử dụng, đặc biệt trong những bộ đồ ăn truyền thống. So với bát gỗ, bát kim loại có thể tạo cảm giác nặng tay và truyền nhiệt nhanh khi đựng thức ăn nóng. Nếu vừa múc cơm hoặc canh nóng vào bát, việc cầm trực tiếp bằng tay có thể gây khó chịu, nhất là khi bề mặt bát nóng lên đáng kể. Đặt bát trên bàn vì vậy là một lựa chọn thực tế, giúp người ăn không phải liên tục nâng đỡ đồ đựng và có thể tập trung vào việc sử dụng thìa, đũa. Dù vậy, không phải mọi loại bát kim loại đều nặng hoặc nóng đến mức không thể cầm; mức độ truyền nhiệt còn phụ thuộc vào chất liệu, độ dày và nhiệt độ thức ăn. Do đó, yếu tố vật lý nên được xem là một phần bổ trợ cho thói quen văn hóa, chứ không phải lời giải thích duy nhất cho tập quán này.

Một điểm thú vị khác là cách bố trí bàn ăn truyền thống của người Hàn Quốc. Trong nhiều gia đình, các thành viên từng có thói quen ngồi trên sàn nhà và dùng bữa bên những chiếc bàn thấp, phù hợp với kiểu kiến trúc nhà truyền thống có hệ thống sưởi sàn Ondol. Bát cơm, bát canh và các món ăn kèm được sắp xếp trong tầm tay, giúp người ăn dễ dàng sử dụng dụng cụ mà không cần nhấc từng chiếc bát lên. Ngày nay, nhiều gia đình Hàn Quốc đã chuyển sang sử dụng bàn ăn và ghế như ở các quốc gia khác, nhưng cách đặt bát cơm trên mặt bàn vẫn được duy trì rộng rãi. Điều này cho thấy một tập quán có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi điều kiện sinh hoạt ban đầu đã thay đổi. Không chỉ được duy trì trong gia đình, cách ăn ấy còn xuất hiện tại nhiều nhà hàng Hàn Quốc, từ những quán cơm bình dân đến các nhà hàng phục vụ món ăn truyền thống, tạo nên hình ảnh quen thuộc đối với du khách.

Trong bữa cơm Hàn Quốc, chiếc thìa giữ vai trò đặc biệt quan trọng và có mối liên hệ mật thiết với thói quen không nhấc bát. Khác với một số nền ẩm thực Châu Á chủ yếu dùng đũa để đưa cơm lên miệng, người Hàn thường sử dụng thìa để ăn cơm, húp canh và thưởng thức những món có nhiều nước dùng. Thìa kim loại thường có cán tương đối dài, lòng thìa hình bầu dục và độ sâu vừa phải, phù hợp với nhiều loại thức ăn trong bữa cơm. Nhờ có thìa, người ăn có thể xúc cơm trực tiếp từ bát đang đặt trên bàn rồi đưa lên miệng một cách thuận tiện, không cần nâng bát để gom cơm. Khi thưởng thức canh Kimchi, canh tương đậu Doenjang-jjigae, canh xương bò Seolleongtang hay những món hầm nóng hổi, chiếc thìa càng phát huy công dụng rõ rệt. Dù vậy, hình dáng và chiều dài của thìa không hoàn toàn giống nhau ở mọi gia đình hay nhà hàng; điều quan trọng hơn cả là sự kết hợp giữa thìa, bát và cách sắp xếp món ăn đã tạo nên phong cách dùng bữa đặc trưng của người Hàn.

Thói quen sử dụng thìa và đũa cũng thể hiện rõ nét trong cách người Hàn thưởng thức các món ăn. Theo phép ăn truyền thống phổ biến, thìa thường được dùng để xúc cơm và ăn canh, còn đũa chủ yếu dành cho các món ăn kèm như Kimchi, rau trộn, củ cải muối, thịt, cá và những món được bày trên đĩa chung. Khi ăn, thực khách có thể dùng thìa lấy một miếng cơm, sau đó đặt thìa xuống để cầm đũa gắp món ăn kèm, rồi tiếp tục sử dụng thìa khi cần ăn cơm hoặc canh. Cách chuyển đổi dụng cụ này giúp thao tác trên bàn ăn có trật tự, đồng thời hạn chế việc phải cầm bát lên để đưa thức ăn vào miệng. Tuy nhiên, không nên xem mọi cách dùng đũa để ăn cơm là bất lịch sự trong tất cả hoàn cảnh; thói quen cá nhân, loại món ăn và quy định riêng của từng gia đình vẫn có thể tạo ra những khác biệt. Đối với du khách, chỉ cần nắm được nguyên tắc thông thường là dùng thìa cho cơm và canh, dùng đũa cho món ăn kèm, đồng thời quan sát người cùng bàn để điều chỉnh cách ứng xử cho phù hợp.

Một quy tắc khác thường được nhắc đến khi tìm hiểu văn hóa bàn ăn Hàn Quốc là không cầm thìa và đũa cùng lúc trong một bàn tay. Trong cách dùng dụng cụ truyền thống, người ăn thường sử dụng từng món một, đặt dụng cụ còn lại xuống khi chuyển đổi. Việc giữ cả thìa lẫn đũa trong cùng một tay có thể khiến thao tác trở nên vụng về, khó kiểm soát và làm tăng nguy cơ chạm vào bát đĩa hoặc người ngồi cạnh, nhất là khi bàn ăn có nhiều món. Với đũa kim loại dẹt đặc trưng của Hàn Quốc, người chưa quen còn có thể gặp khó khăn khi giữ chắc hoặc gắp thức ăn. Vì vậy, việc đặt thìa và đũa xuống đúng lúc không chỉ tạo cảm giác gọn gàng mà còn giúp bữa ăn diễn ra thoải mái hơn. Dù mức độ nghiêm khắc với quy tắc này có thể khác nhau giữa các gia đình, người mới tìm hiểu văn hóa Hàn Quốc vẫn nên ưu tiên cách dùng từng dụng cụ một và tránh những cử chỉ quá vội vàng.

Cách đặt thìa và đũa khi tạm dừng ăn cũng có những điểm đáng lưu ý. Thay vì tùy tiện đặt dụng cụ lên trên thức ăn hoặc để chúng chạm vào những khu vực không sạch sẽ, thực khách nên đặt thìa và đũa ngay ngắn trên bàn hoặc trên gác đũa nếu nhà hàng có chuẩn bị. Trong một số bối cảnh văn hóa, việc đặt đũa ngang miệng bát hoặc cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm còn có thể gợi liên tưởng đến nghi thức cúng tế, vì thế đây là những cách nên tránh khi dùng bữa thông thường. Tuy nhiên, không phải mọi hình thức đặt dụng cụ ngang bát đều mang cùng một ý nghĩa trong mọi hoàn cảnh; điều cần chú ý nhất là tránh cắm đũa vào cơm, giữ dụng cụ sạch sẽ và làm theo cách sắp xếp phổ biến tại nơi mình dùng bữa. Những quy tắc nhỏ này góp phần thể hiện sự tinh tế trong ứng xử, đồng thời giúp du khách tự tin hơn khi tham gia một bữa cơm cùng người Hàn Quốc.

Một bữa ăn Hàn Quốc không chỉ có cơm và canh mà còn thường bao gồm nhiều món ăn kèm banchan được bày trong các đĩa nhỏ ở giữa bàn. Kim chi, rau trộn, củ cải muối, cá khô, trứng hấp và nhiều món ăn theo mùa tạo nên sự phong phú về màu sắc lẫn hương vị. Khi dùng bữa, mỗi người thường có phần cơm và canh riêng, trong khi các món ăn kèm được chia sẻ giữa những người cùng bàn. Trong hoàn cảnh này, việc đặt bát cơm trên bàn giúp người ăn dễ dàng phối hợp giữa thìa, đũa và các món ăn chung, đồng thời tránh phải liên tục nâng bát trong lúc gắp thức ăn. Khi lấy món từ đĩa chung, thực khách nên sử dụng dụng cụ phục vụ nếu có, hoặc gắp một lượng vừa phải bằng đũa của mình theo phép lịch sự tại bàn ăn. Việc giữ khu vực trước mặt gọn gàng, không làm rơi thức ăn và không với tay quá xa cũng là những biểu hiện đơn giản nhưng hữu ích của phép ứng xử văn minh.

Ngày nay, khi đến Hàn Quốc, du khách có thể bắt gặp sự kết hợp giữa những quy tắc truyền thống và lối sống hiện đại. Tại các nhà hàng, bát cơm bằng thép không gỉ, thìa kim loại và đôi đũa dẹt vẫn là hình ảnh quen thuộc, nhưng cách dùng bát đĩa có thể linh hoạt tùy món ăn và phong cách phục vụ. Một số người trẻ có thể không quá khắt khe với mọi quy tắc, trong khi những gia đình coi trọng lễ nghi vẫn chú ý đến tư thế ngồi, cách sử dụng dụng cụ và thái độ khi ăn cùng người lớn tuổi. Vì vậy, nếu được mời dùng bữa tại nhà một gia đình Hàn Quốc, du khách có thể bắt đầu bằng việc đặt bát cơm trên bàn, dùng thìa để ăn cơm và canh, sử dụng đũa để gắp món ăn kèm, đồng thời quan sát cách chủ nhà dùng bữa. Khi ăn cùng người lớn tuổi, chờ họ bắt đầu trước và giữ thái độ lịch sự thường quan trọng hơn việc cố gắng ghi nhớ mọi quy tắc nhỏ một cách máy móc.

Từ việc không nhấc bát cơm lên khỏi bàn đến cách sử dụng thìa và đũa, những thói quen trên bàn ăn cho thấy văn hóa ẩm thực Hàn Quốc được hình thành từ nhiều yếu tố đan xen: ảnh hưởng của lễ nghi truyền thống, điều kiện sinh hoạt, đặc điểm đồ dùng và quan niệm về phép lịch sự. Dẫu lời giải thích cho rằng cầm bát lên là “tướng bần hàn” không nên được xem như chân lý áp dụng cho tất cả người Hàn, câu chuyện này vẫn mở ra một góc nhìn thú vị về cách những hành động nhỏ có thể mang ý nghĩa xã hội trong từng nền văn hóa. Đối với du khách, tìm hiểu các quy tắc ấy không chỉ giúp tránh những bỡ ngỡ khi thưởng thức Kimchi, cơm trộn Bibimbap, canh kim chi hay thịt nướng Hàn Quốc, mà còn là cơ hội để hiểu hơn về nếp sống và cách ứng xử của người dân “xứ Kimchi”.

Hãy book Tour Hàn Quốc của Tour24h để khám phá “xứ sở Kimchi”, thưởng thức những món ăn truyền thống hấp dẫn và trải nghiệm những nét văn hóa độc đáo trong từng bữa cơm của người Hàn Quốc!