Một nét văn hóa thú vị: Người Hàn Quốc ăn cơm nhưng không bưng bát

Ẩm thực Hàn Quốc không chỉ hấp dẫn bởi món ăn mà còn bởi những quy tắc trên bàn ăn. Một nét văn hóa thú vị là người Hàn thường ăn cơm nhưng không bưng bát lên, thể hiện sự khác biệt tinh tế trong phép tắc ẩm thực.

Qua những bộ phim truyền hình hay các chuyến du lịch Hàn Quốc, nhiều người có thể nhận ra một chi tiết rất đặc trưng trong văn hóa ăn uống của “xứ sở Kim Chi”: người Hàn Quốc thường ăn cơm nhưng không bưng bát lên tay. Trong khi người Việt Nam thường cầm bát cơm rồi dùng đũa và cơm, người Nhật có thói quen nâng bát khi ăn, thì người Hàn Quốc lại để bát cơm cố định trên mặt bàn và dùng thìa để xúc từng miếng. Thoạt nhìn, đây chỉ là một khác biệt nhỏ trong cách sử dụng dụng cụ ăn uống, nhưng thực tế lại phản ánh cả một hệ thống quan niệm về lễ nghi, phép lịch sự và văn hóa bàn ăn được hình thành qua nhiều thế hệ.

Điều đặc biệt là người Hàn Quốc không đơn giản “không thích” bưng bát, mà cả cách bố trí bàn ăn và hệ thống dụng cụ truyền thống đã được hình thành để người ăn có thể thưởng thức bữa cơm mà không cần nâng bát. Trong một bữa ăn điển hình, mỗi người thường có một bát cơm, một bát canh hoặc món nước, cùng bộ thìa và đũa, trong khi nhiều món ăn phụ như kimchi, rau trộn, cá, thịt, trứng hay các món xào được đặt ở giữa bàn để mọi người cùng thưởng thức. Chính sự kết hợp giữa cách tổ chức bữa ăn, thói quen sử dụng thìa và những chuẩn mực ứng xử lâu đời đã tạo nên một phong cách ăn uống rất riêng của người Hàn Quốc.

Một trong những nền tảng quan trọng nhất của thói quen này là ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo và hệ thống lễ nghi truyền thống. Đặc biệt dưới triều đại Joseon, lễ nghi giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, từ cách ứng xử giữa các thành viên trong gia đình đến cách giao tiếp ngoài xã hội. Bữa ăn cũng được xem là một không gian thể hiện sự giáo dưỡng và tôn trọng người khác. Vì vậy, tư thế ngồi, cách sử dụng thìa đũa, cách ăn uống trước mặt người lớn tuổi hay cách bắt đầu và kết thúc bữa ăn đều được chú ý. Trong quan niệm truyền thống, ngồi ngay ngắn, giữ bát trên bàn và ăn uống từ tốn được xem là phong thái lịch sự, điềm đạm, phù hợp với chuẩn mực ứng xử được đề cao trong gia đình và xã hội.

Từ góc độ này, việc không bưng bát không chỉ là một thao tác cơ học mà còn liên quan đến tư thế và phong thái của người ăn. Khi bát được đặt trên bàn, người ăn giữ cơ thể tương đối thẳng, dùng thìa và đũa một cách từ tốn thay vì cúi sát xuống bát hoặc đưa cả chiếc bát lên gần miệng. Những quy tắc tưởng chừng rất nhỏ này từng đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục trẻ em về lễ nghi và sự tôn trọng đối với những người cùng dùng bữa. Tuy nhiên, câu chuyện cho rằng người bưng bát ăn cơm trước đây bị đồng nhất với người nghèo hay người ăn xin không nên được xem là một sự thật lịch sử tuyệt đối. Đây là cách giải thích thường xuất hiện trong các nội dung phổ biến về văn hóa Hàn Quốc, nhưng nguyên nhân thực tế của thói quen này phức tạp hơn và chịu tác động đồng thời của lễ nghi, dụng cụ ăn uống và tập quán sinh hoạt.

Nếu phải tìm một lý do trực tiếp và dễ hình dung nhất, thì chiếc thìa chính là yếu tố quan trọng. Khác với một số nền văn hóa Đông Á sử dụng đũa làm dụng cụ chính để đưa cơm lên miệng, người Hàn Quốc có truyền thống sử dụng thìa rất phổ biến trong bữa ăn. Bộ thìa và đũa của người Hàn thường được gọi là “Sujeo”. Trong đó, thìa được dùng để xúc cơm, ăn canh, súp và những món có dạng mềm hoặc lỏng; còn đũa chủ yếu được dùng để gắp thịt, rau, kimchi và các món ăn phụ. Vì cơm đã được thiết kế để có thể dễ dàng xúc bằng thìa, người ăn hoàn toàn không cần đưa bát lên gần miệng.

Chính chiếc thìa cán dài đã tạo ra một “cầu nối” giữa bát cơm đặt trên bàn và miệng người ăn. Thay vì dùng đũa để gắp cơm rồi đưa lên miệng, người Hàn chỉ cần xúc một lượng cơm vừa phải bằng thìa và đưa lên. Cách ăn này vừa thuận tiện vừa giúp bát cơm luôn nằm yên trên mặt bàn. Khi đã quen với việc sử dụng thìa, việc nâng bát lên không những không cần thiết mà còn có thể khiến thao tác ăn uống trở nên bất tiện hơn, nhất là khi trên bàn còn có rất nhiều món ăn phụ cần dùng đũa để gắp.

Vật liệu của bộ đồ ăn cũng là một yếu tố góp phần củng cố thói quen này. Trong văn hóa ẩm thực Hàn Quốc, đồ dùng bằng kim loại có lịch sử lâu đời và ngày nay những chiếc bát inox vẫn xuất hiện phổ biến tại nhiều gia đình, nhà hàng và quán ăn. Kim loại dẫn nhiệt tốt, vì vậy một chiếc bát vừa được đổ đầy cơm nóng hoặc chứa món ăn nóng có thể trở nên khá nóng khi cầm trực tiếp. Đặt bát trên bàn vì thế không chỉ phù hợp với lễ nghi mà còn thuận tiện về mặt thực tế. Tuy nhiên, đây chỉ nên được xem là một yếu tố hỗ trợ, chứ không phải nguyên nhân duy nhất khiến người Hàn Quốc không bưng bát. Thói quen này đã gắn với hệ thống ăn uống và lễ nghi từ lâu, trước khi những loại bát inox hiện đại trở nên phổ biến.

Đặc điểm của cơm Hàn Quốc cũng tạo điều kiện thuận lợi cho cách ăn này. Người Hàn thường sử dụng các giống gạo hạt ngắn hoặc trung bình có độ dẻo tương đối cao. Sau khi nấu, các hạt cơm kết dính với nhau, tạo thành kết cấu mềm và dễ xúc. Khi dùng thìa, người ăn có thể lấy một phần cơm khá gọn mà không cần phải nâng bát để tránh cơm rơi vãi. Tuy nhiên, cũng không nên đơn giản hóa thành việc “gạo dẻo khiến người Hàn không bưng bát”, bởi tập quán ăn uống là kết quả của nhiều yếu tố đan xen. Đặc điểm của gạo chỉ góp phần làm cho cách ăn bằng thìa và giữ bát trên bàn trở nên thuận tiện hơn.

Bên cạnh những yếu tố mang tính vật chất, cách tổ chức bữa ăn của người Hàn Quốc cũng rất đáng chú ý. Trong một mâm cơm truyền thống, bát cơm thường được đặt trước mặt từng người, còn hàng loạt món ăn phụ được bày ở trung tâm để mọi người cùng chia sẻ. Cách ăn này tạo nên một không gian ẩm thực mang tính cộng đồng cao. Mỗi người có phần cơm và canh riêng nhưng cùng thưởng thức các món ăn chung. Việc giữ bát cơm cố định trước mặt giúp người ăn dễ dàng chuyển đổi giữa thìa và đũa, đồng thời có thể thoải mái thưởng thức những món ăn được đặt xung quanh.

Đặc biệt, bữa cơm trong gia đình Hàn Quốc từ lâu không chỉ được xem là thời gian ăn uống mà còn là dịp để các thành viên gặp gỡ, trò chuyện và duy trì sự gắn kết. Những quy tắc trên bàn ăn, vì vậy, cũng góp phần thể hiện sự tôn trọng giữa các thành viên. Khi dùng bữa cùng người lớn tuổi, người trẻ thường chú ý hơn đến tư thế, cách sử dụng dụng cụ và nhịp độ ăn uống. Đây là một phần trong hệ thống phép tắc rộng lớn hơn của văn hóa Hàn Quốc, nơi tuổi tác và thứ bậc trong quan hệ xã hội có ảnh hưởng đáng kể đến cách con người giao tiếp và ứng xử.

Dù vậy, du khách cũng không nên hiểu rằng người Hàn Quốc tuyệt đối không bao giờ được nâng bất kỳ chiếc bát nào lên tay. Quy tắc phổ biến chủ yếu liên quan đến bát cơm và bát canh trong bữa ăn theo phong cách truyền thống. Trong đời sống hiện đại, cách ăn uống đã trở nên đa dạng hơn rất nhiều. Người Hàn Quốc ngày nay thưởng thức đủ loại món ăn từ truyền thống đến quốc tế, từ cơm, mì, canh cho đến các món ăn nhanh và ẩm thực phương Tây. Tùy vào món ăn, loại bát, không gian và hoàn cảnh, cách sử dụng dụng cụ cũng có thể linh hoạt. Vì thế, đây nên được hiểu là một chuẩn mực văn hóa phổ biến, thay vì một điều cấm tuyệt đối áp dụng trong mọi trường hợp.

Điều thú vị nhất nằm ở chỗ, một hành động tưởng chừng rất nhỏ lại cho thấy cách mỗi nền văn hóa có thể hình thành một “ngôn ngữ” riêng trên bàn ăn. Nếu người Việt Nam quen với hình ảnh bát cơm được nâng trên tay và đôi đũa đưa thức ăn lên miệng, người Nhật có truyền thống nâng bát khi ăn cơm và mì, thì người Hàn Quốc lại xây dựng một hệ thống khác: bát cơm đặt trên bàn, thìa đảm nhận vai trò chính trong việc ăn cơm, đũa dùng để gắp thức ăn và nhiều món ăn được chia sẻ ở giữa bàn. Không có cách nào hoàn toàn đúng hay sai; mỗi cách đều phản ánh lịch sử, môi trường sống, dụng cụ và quan niệm xã hội của từng cộng đồng.

Nhìn từ một chiếc bát cơm tưởng chừng rất đỗi bình thường, người ta có thể khám phá cả một câu chuyện văn hóa phía sau đời sống của người Hàn Quốc. Từ ảnh hưởng của lễ nghi Nho giáo, sự coi trọng phép tắc trong gia đình đến thói quen sử dụng thìa và đũa, tất cả đã cùng tạo nên một cách ăn uống đặc trưng, nơi chiếc bát được đặt ngay ngắn trên bàn thay vì nâng lên tay. Chính những chi tiết nhỏ bé ấy lại khiến văn hóa Hàn Quốc trở nên gần gũi mà cũng đầy thú vị, bởi mỗi thói quen trong đời sống đều có thể ẩn chứa dấu ấn của lịch sử, quan niệm và lối sống được truyền qua nhiều thế hệ. Và nếu muốn cảm nhận rõ hơn những nét văn hóa độc đáo ấy, hãy một lần đặt chân đến Hàn Quốc, ngồi bên một mâm cơm truyền thống và tự mình trải nghiệm cách người bản địa thưởng thức món ăn. Hãy book Tour Hàn Quốc của Tour24h để bắt đầu hành trình khám phá “xứ sở Kim Chi”, từ những món ăn đậm đà hương vị cho đến những phong tục tưởng nhỏ bé nhưng giàu giá trị văn hóa!