Một thời cafe bị coi là “chất kích động nguy hiểm” ở Thổ Nhĩ Kỳ

Đã có một thời, tại Istanbul, cafe không chỉ để thưởng thức mà còn bị quyền lực dè chừng. Những tách cafe tưởng chừng vô hại bị xem là “chất kích động nguy hiểm”, vì chúng nuôi dưỡng đối thoại, tư duy và những ý tưởng vượt ngoài kiểm soát.

Vào thế kỷ XVII, giữa thời kỳ hưng thịnh nhưng cũng đầy bất ổn của Đế quốc Ottoman – tiền thân của Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, đã từng tồn tại một nghịch lý lịch sử: người dân bị cấm uống cafe, trong khi chính mảnh đất này lại là nơi đặt nền móng cho một trong những nền văn hóa cafe lâu đời và ảnh hưởng nhất thế giới. Để hiểu tại sao một tách cafe nhỏ bé lại đủ sức khiến cả một đế chế lo ngại, cần nhìn sâu vào bối cảnh xã hội, chính trị và tinh thần của thời đại đó.

Cafe đến với Ottoman không đơn thuần như một loại đồ uống mới lạ. Từ đầu thế kỷ XVI, thông qua các tuyến thương mại từ Yemen và vùng Hijaz, cafe theo chân các thương nhân, học giả và tu sĩ Hồi giáo đến Istanbul – trái tim của đế chế. Ban đầu, cafe được dùng trong các cộng đồng trí thức và tôn giáo, giúp người uống tỉnh táo trong những buổi học kéo dài hoặc các đêm cầu nguyện. Nhưng rất nhanh, nó vượt ra khỏi phạm vi này để trở thành một phần của đời sống đô thị.

Những quán cafe (Kahvehane) xuất hiện dày đặc tại Istanbul, Damascus, Cairo. Không gian quán cafe thời đó hoàn toàn khác với hình dung hiện đại. Đó là nơi người ta ngồi hàng giờ, nhâm nhi cafe đặc sánh trong những chiếc tách nhỏ, hút tẩu, chơi cờ, nghe kể chuyện sử thi, đọc thơ và tranh luận sôi nổi. Quán cafe trở thành “diễn đàn công cộng” không chính thức, nơi mọi tầng lớp – từ thương nhân, nghệ sĩ, học giả đến binh lính về hưu – cùng gặp gỡ và trao đổi ý kiến.

Chính ở điểm này, cafe bắt đầu mang màu sắc chính trị. Khi con người tỉnh táo và trò chuyện, họ không chỉ nói về thơ ca hay triết học, mà còn bàn về thuế khóa, chiến tranh, triều đình và các quyết định của Sultan. Trong một đế chế rộng lớn, đa sắc tộc và luôn tiềm ẩn bất ổn, việc xuất hiện những không gian tụ họp tự do như vậy bị xem là mối nguy tiềm tàng.

Đỉnh cao của sự kiểm soát diễn ra dưới triều Sultan Murad IV, người lên ngôi khi còn rất trẻ nhưng nhanh chóng trở thành biểu tượng của quyền lực sắt đá. Thời Murad IV, Đế quốc Ottoman đối mặt với nhiều thách thức: nội loạn, tham nhũng, kỷ cương suy giảm và chiến tranh liên miên. Để củng cố quyền lực, ông áp dụng các biện pháp cực kỳ hà khắc nhằm kiểm soát đời sống xã hội và đạo đức công cộng.

Trong con mắt của Murad IV, cafe không chỉ là đồ uống. Nó đại diện cho: Sự tụ tập ngoài tầm kiểm soát của nhà nước; Tư duy phản biện và lời đồn đại chính trị; Một lối sống đô thị “lỏng lẻo”, khó răn đe. Vì thế, cafe bị đặt ngang hàng với rượu và thuốc lá – những thứ bị xem là làm suy đồi trật tự xã hội. Lệnh cấm cafe được ban hành nghiêm ngặt, quán cafe bị đóng cửa, người vi phạm bị trừng phạt nặng. Các ghi chép lịch sử và truyền khẩu cho biết, hình phạt có thể từ đánh roi, tịch thu tài sản cho đến xử tử, dù mức độ thực tế có thể khác nhau giữa các vùng.

Hình ảnh Sultan Murad IV cải trang thường dân, lang thang trong đêm để bắt người uống cà phê đã trở thành một giai thoại nổi tiếng. Dù có phần huyền thoại, câu chuyện này phản ánh rõ bầu không khí sợ hãi và kiểm soát khắt khe bao trùm đời sống đô thị thời đó.

Thế nhưng, cafe không dễ bị xóa bỏ. Nó đã ăn sâu vào nhịp sống hàng ngày của người Ottoman. Người dân bắt đầu uống cafe lén lút trong nhà, các quán cafe hoạt động bí mật, và cafe vẫn được buôn bán ngầm. Đối với nhiều người, cà phê không chỉ là thói quen mà còn là nơi nương tựa tinh thần, là khoảnh khắc hiếm hoi được suy nghĩ và trò chuyện trong một xã hội đầy áp lực.

Sau khi Murad IV qua đời vào năm 1640, chính sách hà khắc dần được nới lỏng. Các lệnh cấm không còn được thực thi nghiêm ngặt và cuối cùng bị bãi bỏ. Quán cafe mở cửa trở lại, thậm chí phát triển mạnh mẽ hơn trước, như một phản ứng tự nhiên sau thời gian dài bị dồn nén.

Từ thế kỷ XVII trở đi, Kahvehane trở thành trung tâm văn hóa xã hội của Ottoman. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính tại những quán cafe này, ý thức cộng đồng đô thị được hình thành, văn hóa kể chuyện và âm nhạc dân gian được bảo tồn, và tư duy xã hội từng bước thay đổi. Quán cà phê không chỉ phản ánh đời sống, mà còn góp phần định hình nó.

Điều trớ trêu là, thứ từng bị xem là mối đe dọa cho quyền lực tối cao lại trở thành di sản văn hóa quốc gia. Ngày nay, cafe Thổ Nhĩ Kỳ với cách pha truyền thống trong ấm cezve, bọt dày và hương vị đậm đà đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại. Mỗi tách cafe không chỉ mang hương vị, mà còn chứa đựng ký ức của hàng thế kỷ tranh đấu giữa kiểm soát và tự do.

Câu chuyện cấm cafe ở Thổ Nhĩ Kỳ vào thế kỷ XVII vì thế chưa bao giờ chỉ xoay quanh một thức uống. Đằng sau những tách cà phê đen sánh là nỗi lo âm thầm của quyền lực trước không gian nơi con người gặp gỡ, trò chuyện và chia sẻ suy nghĩ. Quán cafe khi ấy không đơn thuần là chỗ nghỉ chân, mà trở thành “phòng khách công cộng” của xã hội Ottoman – nơi tin tức lan truyền, quan điểm được trao đổi và những ý tưởng mới âm thầm hình thành. Chính sự kết nối ấy đã khiến cafe vượt khỏi vai trò ẩm thực để trở thành biểu tượng của tự do tư tưởng. Khi con người ngồi lại với nhau, suy ngẫm về thế giới xung quanh và cất tiếng nói, sức mạnh không nằm ở vũ khí hay bạo lực, mà ở khả năng làm thay đổi nhận thức. Và lịch sử đã nhiều lần chứng minh: bất cứ điều gì khuyến khích con người suy nghĩ, trò chuyện và gắn kết đều mang trong mình một sức mạnh đáng gờm – đôi khi đủ để khiến những ngai vàng phải dè chừng.

Ngày nay, khi nhâm nhi một tách cafe giữa lòng Istanbul nhộn nhịp, ít ai ngờ rằng thức uống quen thuộc ấy từng là nỗi ám ảnh của cả một đế chế. Nhưng chính những câu chuyện như vậy đã làm nên chiều sâu lịch sử, khiến mỗi chuyến đi không chỉ là hành trình qua không gian, mà còn là cuộc đối thoại với quá khứ.

Book Tour Châu Âu của Tour24h để không chỉ ngắm nhìn những thành phố cổ kính, mà còn lắng nghe những câu chuyện lịch sử sống động ẩn sau từng con phố, quán cafe và nền văn minh đã định hình thế giới ngày nay!