Cá đầy mương nhưng người Nhật nhất quyết không ăn

Cá bơi đầy những con mương trong veo ở Nhật Bản, nhưng người dân lại chẳng mấy khi bắt lên ăn. Đằng sau hình ảnh lạ mắt này là câu chuyện thú vị về nguồn nước, môi trường và văn hóa ứng xử với thiên nhiên của người Nhật.

Nếu từng xem những video ghi lại cảnh kênh mương ở các thành phố, thị trấn hay vùng nông thôn Nhật Bản, không ít người sẽ ngạc nhiên trước hình ảnh những đàn cá chép bơi lội ngay dưới làn nước. Có nơi, cá xuất hiện dày đặc đến mức chỉ cần đứng bên bờ cũng có thể dễ dàng quan sát từng đàn cá di chuyển. Đặc biệt, tại một số địa phương nổi tiếng với hệ thống thủy lợi lâu đời, những con cá chép có kích thước khá lớn còn tỏ ra dạn người, bơi sát mép nước và dường như đã quen với sự hiện diện của người qua lại.

Với một đất nước có nền ẩm thực đặc biệt coi trọng hải sản và nổi tiếng toàn cầu với Sushi, Sashimi, cá nướng hay nhiều món cá nước ngọt, hình ảnh ấy dễ khiến du khách đặt ra một câu hỏi rất tự nhiên: Nếu cá bơi đầy trong mương, tại sao người Nhật không bắt chúng lên ăn? Thậm chí, có người còn cho rằng đây là một sự lãng phí khi nguồn cá có sẵn ngay trước mắt nhưng chẳng ai động đến. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa phản ánh đầy đủ câu chuyện phía sau những đàn cá dưới mương ở Nhật Bản.

Trên thực tế, không thể nói người Nhật nói chung “nhất quyết không ăn cá mương”. Điều quan trọng là phải phân biệt giữa các loại kênh mương, nguồn nước và mục đích sử dụng. Có những con mương được xây dựng để dẫn nước tưới tiêu, có nơi là hệ thống thoát nước, có nơi lại được duy trì như một phần của cảnh quan cộng đồng. Những đàn cá chép mà du khách thường nhìn thấy trong các video cũng có thể là cá Koi hoặc cá chép được nuôi, thả và chăm sóc trong những dòng nước có tính chất đặc thù. Vì vậy, việc chúng xuất hiện trong mương nước không đồng nghĩa với việc đây là nguồn cá mà người dân có thể tự do đánh bắt để làm thực phẩm.

Một trong những nguyên nhân dễ hiểu nhất là nguồn nước không đồng nghĩa với nguồn nước uống hay nguồn nước dùng để chế biến thực phẩm. Một con mương nhìn trong veo vẫn có thể chứa các chất mà mắt thường không thể nhận biết. Tùy từng địa điểm, nước trong kênh có thể liên quan đến nước mưa, nước tưới tiêu, dòng chảy từ khu dân cư hoặc nước phục vụ các mục đích khác. Ngay cả ở những vùng nông nghiệp, nước mương có thể chịu ảnh hưởng từ đất, bùn, phân bón và các chất sử dụng trong quá trình canh tác. Bởi vậy, vẻ ngoài sạch sẽ của dòng nước không phải căn cứ để kết luận rằng cá sống trong đó đủ điều kiện để đưa lên bàn ăn.

Điều này càng quan trọng với cá chép, một loài có khả năng thích nghi tốt với nhiều môi trường nước khác nhau và thường kiếm ăn ở tầng đáy. Chúng có thể tìm thức ăn trong bùn, rong rêu và các vật chất hữu cơ dưới đáy mương. Vì thế, một con cá sống lâu năm trong môi trường không được quản lý như ao nuôi thực phẩm không thể mặc nhiên được xem là cá an toàn để chế biến. Đặc biệt, nếu định ăn sống theo phong cách sashimi thì yêu cầu về nguồn gốc, chất lượng và xử lý thực phẩm càng phải được đặt lên hàng đầu. Đây cũng là lý do hình ảnh “cá bơi đầy mương” không thể được hiểu đơn giản theo kiểu có cá là có thể bắt lên ăn.

Một yếu tố khác nằm ở hương vị. Cá chép nước ngọt vốn có đặc trưng khác hoàn toàn so với những loại cá biển thường xuất hiện trong ẩm thực Nhật Bản. Nếu sinh sống trong vùng nước có nhiều bùn hoặc chất hữu cơ, thịt cá có thể có mùi đặc trưng của môi trường sống, thường được mô tả là mùi bùn hoặc mùi đất. Đó là lý do cá chép không phải lúc nào cũng được đánh giá cao về mặt ẩm thực, đặc biệt khi so sánh với những loại cá được đánh bắt từ vùng biển sạch hoặc nuôi trong điều kiện được kiểm soát.

Tuy nhiên, cũng cần tránh hiểu rằng người Nhật hoàn toàn không ăn cá chép. Cá chép từ lâu vẫn xuất hiện trong văn hóa ẩm thực của một số vùng ở Nhật Bản. Một số địa phương có truyền thống chế biến cá chép thành những món riêng, trong đó cá được nuôi hoặc đánh bắt từ nguồn nước phù hợp rồi xử lý theo phương pháp đặc thù. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở việc “cá chép là loài không thể ăn”, mà chủ yếu nằm ở nguồn gốc, môi trường sống và mục đích của từng dòng nước.

Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là Shimabara ở tỉnh Nagasaki, nơi du khách có thể bắt gặp những dòng nước chảy qua khu dân cư với cá chép bơi lội. Hình ảnh những đàn cá trong làn nước trong đã trở thành một nét đặc trưng của địa phương và tạo nên trải nghiệm rất thú vị cho du khách. Ở đây, cá không đơn thuần được nhìn nhận như một nguồn thực phẩm mà còn góp phần tạo nên cảnh quan và câu chuyện văn hóa của cộng đồng.

Đặc biệt, cá Koi lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Trong văn hóa Nhật Bản, Koi thường gắn với những biểu tượng như sức mạnh, sự bền bỉ, may mắn và khả năng vượt qua nghịch cảnh. Hình ảnh cá chép bơi trong những dòng nước sạch vì thế không chỉ có giá trị sinh thái mà còn tạo nên một nét đẹp cảnh quan. Những con cá có thể được người dân chăm sóc, cho ăn và bảo vệ qua nhiều năm. Khi ấy, việc bắt cá lên ăn chẳng khác nào phá vỡ một phần cảnh quan mà cả cộng đồng cùng gìn giữ.

Đây cũng là điểm khiến nhiều du khách nước ngoài dễ hiểu nhầm. Khi nhìn thấy một đàn cá Koi hoặc cá chép bơi trong mương, họ có thể liên tưởng ngay đến một ao cá và nghĩ rằng những con cá ấy thuộc về người dân sống gần đó. Nhưng trong nhiều trường hợp, chúng lại gắn với không gian công cộng, hệ thống thủy lợi hoặc cảnh quan địa phương. Người dân có thể xem chúng như một phần của môi trường sống, tương tự cây xanh bên đường, vườn hoa hay những cảnh quan chung khác.

Bên cạnh yếu tố môi trường và văn hóa, quyền đánh bắt cũng là vấn đề không thể bỏ qua. Không phải cứ nhìn thấy cá trong một con mương ở Nhật Bản là bất kỳ ai cũng có quyền dùng vợt hoặc cần câu để bắt. Quyền quản lý nguồn nước, quyền đánh bắt và quy định bảo vệ thủy sản có thể khác nhau tùy khu vực. Đối với các sông, hồ hoặc vùng nước thuộc diện quản lý nghề cá, việc đánh bắt còn có thể phải tuân thủ quy định của địa phương và các tổ chức quản lý nghề cá. Vì vậy, một du khách tự ý bắt cá chỉ vì nhìn thấy chúng bơi gần bờ có thể gặp rắc rối nếu khu vực đó có quy định cấm hoặc hạn chế đánh bắt.

Quan trọng hơn, văn hóa Nhật Bản đề cao ý thức không xâm phạm những gì thuộc về cộng đồng. Đây là một trong những lý do khiến cảnh tượng cá bơi ngay sát đường phố mà vẫn được bảo vệ có thể tồn tại trong thời gian dài. Khi một cảnh quan được cộng đồng xem là tài sản chung, việc tự ý lấy đi một phần của cảnh quan ấy vì lợi ích cá nhân dễ bị nhìn nhận là hành vi thiếu ý thức. Chính sự tôn trọng đối với không gian chung đã góp phần tạo nên những hình ảnh khá đặc biệt mà du khách có thể bắt gặp ở nhiều địa phương Nhật Bản.

Ngoài ra, nếu xét thuần túy về kinh tế và thói quen tiêu dùng, người Nhật cũng chẳng có nhiều lý do để mạo hiểm với một con cá không rõ nguồn gốc. Nhật Bản sở hữu nguồn cung thủy sản phong phú, từ cá hồi, cá ngừ, cá thu, cá saba cho đến nhiều loại hải sản khác. Các siêu thị, chợ cá và cửa hàng thực phẩm cung cấp đa dạng sản phẩm với nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản và sơ chế phù hợp. Khi một người có thể dễ dàng mua cá chất lượng tốt để chế biến tại nhà, việc tự mình bắt một con cá trong mương, chưa biết nó sống trong môi trường nào và phải xử lý ra sao, rõ ràng không phải lựa chọn hấp dẫn.

Vì vậy, điều thú vị nhất đằng sau những đàn cá dưới mương ở Nhật Bản không nằm ở chuyện “người Nhật không ăn cá vì quá giàu”, mà nằm ở cách họ phân biệt rất rõ giữa cá để ăn và cá thuộc về cảnh quan, môi trường hoặc một hệ thống nước cụ thể. Một con cá bơi trong mương có thể khiến du khách liên tưởng đến món ăn, nhưng với người dân địa phương, nó có thể đơn giản chỉ là một phần quen thuộc của không gian sống.

Những đàn cá chép bơi lội dưới làn nước trong veo có thể chỉ là một hình ảnh bình dị, nhưng lại kể một câu chuyện rất riêng về văn hóa Nhật Bản – nơi thiên nhiên, đời sống và ý thức cộng đồng hòa quyện trong từng điều nhỏ bé. Để rồi khi tận mắt chứng kiến cảnh cá bơi đầy mương mà chẳng ai bắt lên ăn, du khách không chỉ cảm thấy thích thú mà còn có thêm một góc nhìn sâu sắc về cách người Nhật trân trọng môi trường sống quanh mình. Hãy book Tour Nhật Bản của Tour24h để tự mình khám phá những nét văn hóa thú vị và những điều bất ngờ đang chờ đón du khách!