Cá vàng (Kingyo) trong văn hóa “xứ Phù Tang”

Từ thời xa xưa, hình ảnh về những chú cá vàng có sự gắn bó và ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa “xứ Phù Tang”. Đối với người Nhật, cá vàng (Kingyo) được coi là biểu tượng của sự giàu có và may mắn. Trong phong thủy, cá vàng từ lâu đã được xem là biểu tượng của sự dư giả và dồi dào.

Người Nhật xưa và nay luôn dành một tình yêu đặc biệt cho những chú cá vàng vì chúng có ngoại hình nhỏ nhắn, xinh xắn, mang nhiều sắc màu đẹp mắt mà lại dễ nuôi. Tình yêu dành cho loài vật này thể hiện qua thú chơi cá vàng đã có từ xa xưa, hình thành nên một nét văn hóa thú vị mang những nét đặc sắc riêng.

Cá vàng trở nên phổ biến trong xã hội Nhật Bản kể từ 500 năm trước. Loài vật này được du nhập từ Trung Quốc với nhiều giống cá thông qua lai tạo có chọn lọc. 

Từ đầu thế kỷ 16, tại Nhật Bản đã xuất hiện những con cá vàng ở vùng Kansai và Kyushu. Lúc này, chúng là vật nuôi xa xỉ, có giá thành đắt đỏ nên chỉ được nuôi bởi những thương gia giàu có và các lãnh chúa phong kiến. Theo quan niệm dân gian, màu đỏ của cá vàng được cho là có tác dụng xua đuổi tà khí, còn màu vàng lại biểu hiện cho sự giàu sang phú quý, vương giả. Vì vậy, người dân xem cá vàng là con vật may mắn.

Thế kỷ 18 là thời kỳ “bùng nổ” của trào lưu nuôi cá vàng tại “xứ Phù Tang”. Phong trào này phổ biến trong công chúng đến mức mà một cuốn sách với tựa đề “Kingyo Sodate Gusa” (Cách nuôi cá vàng) – sách chỉ dẫn về cách nuôi cá vàng đầu tiên tại Nhật Bản đã ra đời.

Sự phổ biến, tầm ảnh hưởng của cá vàng trong đời sống nhân dân lúc bấy giờ thể hiện rõ qua Ukiyoe (tranh phù thế). Tranh khắc họa hình ảnh những người bán rong mang theo chiếc thùng gỗ đựng đầy nước chứa những chú cá vàng đang bơi, hay giới quý tộc với thú vui ngắm cá trong ao, chậu cảnh. Ở thời Edo, bậc thầy vĩ đại cuối cùng của tranh Ukiyoe là “Utagawa Kuniyoshi” (1798-1861) thường vẽ nhiều tác phẩm mô tả việc cá vàng được nhân cách hóa như thể chúng là con người, tham gia vào cuộc sống sinh hoạt hằng ngày nơi dương gian.

Hình ảnh cá vàng cũng xuất hiện trên đồ trang trí, những món đồ chơi, vật phẩm mô phỏng hình dáng loài vật này. Loài Ryukin có vây đuôi dài và thân hình tròn mang màu đỏ thường được sử dụng làm hình mẫu để mô tả trong các thiết kế và hình minh họa có cá vàng.

Không chỉ vậy, các vật dụng quen thuộc mang hình dáng loài cá vàng xuất hiện khắp mọi nơi trong cuộc sống thường ngày của người Nhật như món đồ chơi cá vàng mạ thiếc thường đặt trong bể bơi hay bồn tắm trẻ em. Hay một hình ảnh quen thuộc in trên những chiếc chuông gió là cá vàng đang bơi, loại này được ưa chuộng treo trước cửa nhà hay cửa sổ vì được xem như một tấm bùa hộ mệnh mang đến tài lộc, may mắn, hạnh phúc cho gia chủ và làm tăng cảm giác bình yên, trong lành cho không gian sống.

Cá vàng còn được coi là một biểu tượng của mùa hè, hình ảnh của chúng xuất hiện phổ biến trong tiết trời vào hạ. Cá vàng bơi trong nước gợi lên sự mát mẻ, sức sống tràn đầy nên người Nhật thường tìm đến những bể cá, chậu cá để ngắm và tham gia các trò chơi thú vị trong mùa lễ hội. Tại các lễ hội mùa hè ở Nhật Bản có trò chơi truyền thống là vớt cá vàng bằng vợt giấy. Trò chơi này có nguồn gốc từ thời Edo và chỉ dành cho trẻ em, đến thế kỷ 20 thì phổ biến hơn trong các lễ hội. Thậm chí còn có cuộc thi vớt cá vàng cấp quốc gia tổ chức từ năm 1995 và thu hút rất đông người tham gia. Vào mùa hè, nhiều thành phố còn tổ chức lễ hội với chủ đề đèn lồng cá vàng. Những chiếc đèn lồng này cũng là một loại hình thủ công mỹ nghệ dân gian của thành phố Yanai thuộc tỉnh Yamaguchi.

Và với tình yêu đặc biệt ấy, chúng có hẳn một dịp lễ riêng và luôn được sử dụng làm hình tượng trong nghệ thuật dân gian Nhật Bản. Mỗi năm, tại Osaka, dự án Osaka Canvas lại được thực hiện nhằm tái hiện những tác phẩm nghệ thuật sắp đặt ngay trên đường phố vô cùng ấn tượng và thú vị. Nhóm sinh viên Đại học Nghệ thuật Kyoto đã được giao trách nhiệm tái hiện những tác phẩm nghệ thuật liên quan đến cá vàng trên đường phố Osaka. Họ đã biến những boot điện thoại công cộng hư hỏng thành những hồ cá vàng khổng lồ cực kỳ ấn tượng. Đã có hơn 1.000 chú cá vàng được sử dụng trong các sự kiện này.

Cũng trong mỗi mùa hè, người dân ở thủ đô Tokyo lại mong chờ triển lãm cá vàng tuyệt đẹp Art Aquarium. Kể từ khi mở cửa đón  khách vào năm 2007, Art Aquarium được tổ chức hàng năm ở Nihonbashi và các nơi khác ở Nhật Bản. Nhưng những năm sau đó, triển lãm đã được tổ chức cố định tại Nihonbashi.

Đến với triển lãm nghệ thuật trực tiếp, du khách được ngắm các tác phẩm nghệ thuật là những bể cá thủy tinh lớn đủ mọi hình dạng và kích cỡ, chứa hơn 30.000 con cá vàng sống quý hiếm, gồm cả cá chép Koi. Các bể cá gồm hình khối, hình trụ và hình cầu, được kết hợp với đèn LED nhiều màu và màn hình lớn, hòa cùng với âm thanh để tạo nên tác phẩm nghệ thuật sống động.

Nếu có dịp du lịch Nhật Bản, hãy một lần ngắm nhìn đàn cá vàng bơi lội dưới dòng nước trong veo, từ tốn thưởng thức phong cảnh rồi lắng nghe câu chuyện về một loài cá đặc biệt, chắc chắn du khách cũng sẽ tìm được sự đồng điệu trong tâm hồn và gắn kết với đất nước này.