Các nhà khảo cổ tìm thấy bánh mì cổ nhất thế giới ở Thổ Nhĩ Kỳ

Ẩn mình suốt 5 thiên niên kỷ dưới lòng đất Thổ Nhĩ Kỳ, một ổ bánh mì cổ đại vừa được phát hiện đã giúp các nhà khảo cổ hiểu rõ hơn về đời sống và văn hóa ẩm thực của con người tiền sử. Phát hiện này cho thấy con người thời cổ đại đã sớm biết trồng trọt, chế biến ngũ cốc và làm bánh, góp phần làm sáng tỏ tiến trình phát triển của văn minh nhân loại.

Giữa vùng đất Anatolia khô cằn của Thổ Nhĩ Kỳ, nơi những lớp trầm tích đã chồng chất suốt hàng thiên niên kỷ, một phát hiện tưởng chừng nhỏ bé lại đang làm rung chuyển giới khảo cổ học thế giới: một ổ bánh mì 5.000 năm tuổi, gần như còn nguyên vẹn hình dáng, vừa được khai quật tại di chỉ Küllüoba.

Người trực tiếp dẫn dắt cuộc khai quật là Murat Türkteki, nhà khảo cổ học giàu kinh nghiệm, hiện đang phụ trách nghiên cứu tại Küllüoba – khu di chỉ nằm cách thành phố Eskisehir khoảng 35km về phía tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Ông thừa nhận, dù đã quen với những phát hiện hiếm hoi dưới lòng đất, khoảnh khắc nhìn thấy ổ bánh mì cổ đại vẫn khiến cả nhóm không khỏi sững sờ.

“Bánh mì là một trong những thứ hiếm nhất mà chúng tôi có thể tìm thấy trong các cuộc khai quật”, ông Türkteki chia sẻ với hãng thông tấn AFP. “Thông thường, nếu may mắn lắm, chúng tôi chỉ phát hiện được vài mẩu vụn nhỏ. Nhưng lần này, đó là cả một chiếc bánh – bởi nó đã bị cháy đen và nhanh chóng bị chôn vùi dưới đất, nhờ vậy mà được bảo tồn gần như nguyên vẹn”.

Chiếc bánh có hình tròn dẹt, trông giống một chiếc bánh kếp thô sơ, đường kính khoảng 12cm. Nó được phát hiện vào tháng 9/2024, trong quá trình khai quật một ngôi nhà thuộc thời đại đồ đồng, có niên đại khoảng năm 3300 trước Công nguyên. Điều đặc biệt nằm ở vị trí của chiếc bánh: nó được chôn ngay dưới ngưỡng cửa ngôi nhà – một chi tiết nhỏ nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa văn hóa.

Theo các nhà khảo cổ, trước khi chiếc bánh bị đốt cháy và chôn vùi trong quá trình xây dựng, một mẩu đã bị xé ra. Chi tiết này khiến họ liên tưởng đến nghi thức cầu mong sự sung túc, no đủ, vốn phổ biến trong nhiều nền văn minh cổ đại. “Chúng tôi tin rằng đây không chỉ là thức ăn. Nó là một vật hiến tế, một lời cầu nguyện gửi gắm vào đất đai và mái nhà mới”, ông Türkteki nhận định.

Kể từ ngày 21/5, chiếc bánh mì 5.000 năm tuổi đã được trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ học Eskisehir, nhanh chóng trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của công chúng. Nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở sự hiếm hoi hay tuổi đời, mà còn ở khả năng kể lại câu chuyện về một nền văn minh chưa có chữ viết.

Trong suốt nhiều thập kỷ, nền văn minh Anatolia cổ đại vẫn là một bức tranh còn dang dở. Không có ghi chép bằng văn bản, các nhà khoa học buộc phải dựa vào những dấu vết vật chất: nhà cửa bị chôn lấp, công trình xây chồng lên nhau, tạo thành các gò đất khảo cổ. Giờ đây, ổ bánh mì nhỏ bé ấy trở thành một mảnh ghép quý giá, giúp con người hiện đại hình dung rõ hơn về đời sống thường nhật, niềm tin và tập tục của cư dân cổ đại.

Vào thời kỳ đồ đồng, khu vực Eskisehir là nơi sinh sống của người Hattia – một dân tộc bản địa ở Anatolia. Theo nhà khảo cổ Deniz Sari, Küllüoba khi đó là một trung tâm đô thị quy mô trung bình nhưng phát triển đa dạng. “Chúng tôi tìm thấy dấu vết của thương mại, thủ công, nông nghiệp và khai thác mỏ. Điều đó cho thấy cuộc sống nơi đây đã có một trật tự gia đình và xã hội khá rõ ràng”, bà cho biết.

Phân tích khoa học cho thấy chiếc bánh được làm từ lúa mì Emmer thô, một giống lúa mì cổ xưa ngày nay đã tuyệt chủng tại Thổ Nhĩ Kỳ, kết hợp với đậu lăng và sử dụng một loại lá cây chưa xác định làm men. Đây là bằng chứng cho thấy con người thời đó không chỉ biết trồng trọt, mà còn hiểu rõ cách phối trộn nguyên liệu để tạo ra thực phẩm giàu dinh dưỡng và phù hợp với môi trường sống.

Phát hiện này đã chạm đến cảm xúc của nhiều người, trong đó có Thị trưởng Eskisehir Ayse Ünlüce. “Khi trò chuyện với giám đốc khai quật, tôi đã tự hỏi liệu chúng ta có thể tái hiện lại chiếc bánh mì này không – không chỉ để ăn, mà để kết nối với quá khứ”, bà chia sẻ.

Do giống lúa mì Emmer không còn tồn tại tại Thổ Nhĩ Kỳ, các chuyên gia đã sử dụng lúa mì Kavilca, một giống lúa cổ có đặc tính tương đồng, kết hợp với lúa mì bulgur và đậu lăng để tái tạo công thức bánh Küllüoba. Những ổ bánh “hồi sinh” nhanh chóng trở thành hiện tượng. Tại tiệm bánh Halk Ekmek của thành phố, khoảng 300 ổ bánh được làm ra mỗi ngày và thường bán hết chỉ trong vài giờ.

Theo bà Serap Güler, Giám đốc Halk Ekmek, bánh Küllüoba không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn rất phù hợp với lối sống hiện đại: giàu dinh dưỡng, ít gluten, no lâu và không chứa chất bảo quản.

Quan trọng hơn, ổ bánh mì cổ đại đã mở ra một cuộc đối thoại mới về biến đổi khí hậu và nông nghiệp bền vững. Eskisehir – vùng đất từng dồi dào nguồn nước – hiện đang đối mặt với hạn hán nghiêm trọng. “Tổ tiên chúng ta đã biết lựa chọn những giống cây chịu hạn, thích nghi tốt với môi trường. Đó là bài học mà chúng ta cần lắng nghe hôm nay”, bà Ayse Ünlüce nhấn mạnh.

Thị trưởng Eskisehir đặt mục tiêu khôi phục việc trồng lúa mì Kavilca trong khu vực, xem đây là bước đi mang tính biểu tượng cho một chiến lược thích ứng khí hậu dài hạn. “Vùng đất này đã gìn giữ chiếc bánh mì suốt 5.000 năm và trao lại cho chúng ta như một món quà. Trách nhiệm của chúng ta là bảo vệ, học hỏi và truyền thừa di sản ấy cho các thế hệ tương lai”, bà nói.

Từ một ổ bánh mì cháy đen dưới lòng đất, câu chuyện về lịch sử, văn hóa, ẩm thực và tương lai của con người đã được nối liền – bền bỉ như chính hạt lúa mì đã nuôi sống nhân loại suốt hàng thiên niên kỷ.