Fukucha – Chén trà khai xuân mang phúc lành của người Nhật

Không chỉ là một thức uống truyền thống, Fukucha còn là chén trà mang theo lời cầu chúc may mắn, bình an và thịnh vượng trong những ngày đầu năm mới. Mỗi ngụm trà là một nét đẹp văn hóa, phản ánh tinh thần trân trọng khởi đầu tốt đẹp của người Nhật.

Trước khi tiếng chuông giao thừa dần lắng xuống và năm mới chính thức bắt đầu, người Nhật có nhiều nghi thức truyền thống để cầu mong một năm bình an, hạnh phúc. Bên cạnh món ăn Osechi Ryori, rượu Toso hay chuyến viếng đền đầu năm Hatsumode, còn có một phong tục thanh tao nhưng chứa đựng ý nghĩa sâu sắc: thưởng thức Fukucha (福茶) – “trà phúc”, chén trà mang theo lời chúc cát tường cho cả năm mới.

Là một trong những kigo (季語 – quý ngữ, từ ngữ gắn với mùa trong văn học Nhật Bản) tiêu biểu của mùa xuân và năm mới, Fukucha không đơn thuần là một loại trà mà còn là biểu tượng của sự khởi đầu tốt đẹp. Người Nhật tin rằng việc uống chén trà này vào sáng mồng Một hoặc trong dịp Setsubun – lễ tiết đánh dấu thời khắc chuyển giao giữa mùa đông và mùa xuân – sẽ giúp xua đuổi điều không may, đón nhận phúc lành, trường thọ, sức khỏe và hạnh phúc cho cả gia đình.

Trong nhiều ghi chép từ thời Edo (1603-1868), Fukucha được xem là thức uống không thể thiếu trong suốt những ngày đầu năm. Nhiều gia đình duy trì phong tục thưởng trà từ sáng mồng Một cho đến hết Tết Nguyên đán theo lịch cũ, thậm chí kéo dài đến Rằm tháng Giêng. Mỗi chén trà được nâng lên không chỉ để thưởng thức hương vị thanh khiết mà còn như một lời nguyện cầu cho một năm mới bình yên, mùa màng bội thu và cuộc sống sung túc.

Điều làm nên sự đặc biệt của Fukucha không chỉ nằm ở lá trà mà còn ở nguồn nước và các nguyên liệu được sử dụng. Theo truyền thống, nước pha trà phải là Wakamizu (若水) – “nước non”, tức dòng nước đầu tiên được lấy từ giếng vào lúc bình minh ngày đầu tiên của năm mới. Người Nhật xưa tin rằng Wakamizu là dòng nước tinh khiết nhất trong năm, chứa nguồn sinh khí mới của đất trời, có khả năng thanh tẩy tà khí và mang lại trường thọ. Vào thời hiện đại, khi giếng nước truyền thống không còn phổ biến, Wakamizu được hiểu là dòng nước sạch đầu tiên lấy vào sáng mồng Một.

Sau khi đun sôi Wakamizu cùng lá trà xanh, thường là Sencha, người pha sẽ rót trà vào bát đã chuẩn bị sẵn nhiều nguyên liệu mang ý nghĩa cát tường. Trong chén trà thường có ba hạt đậu đen hoặc đậu nành, một miếng tảo kombu được buộc thành nút thắt, một quả mơ muối Umeboshi, đôi khi thêm một ít bột tiêu Nhật Sansho để tăng hương vị. Mỗi thành phần đều mang một biểu tượng riêng: đậu tượng trưng cho sức khỏe và sự siêng năng; “kombu” gợi âm gần với từ “yorokobu” (喜ぶ) nghĩa là vui mừng, hạnh phúc; mơ muối biểu trưng cho khả năng xua đuổi tà khí và bảo vệ sức khỏe; còn “Sansho” đại diện cho sự ấm áp, sinh lực và may mắn. Khi pha trà, nhiều người còn lặng lẽ gửi gắm những lời chúc bình an, trường thọ và hạnh phúc dành cho người sẽ nâng chén trà ấy trong năm mới.

Nguồn gốc của Fukucha – chén trà xua tan dịch bệnh

Ít ai biết rằng phía sau chén trà đầu năm này là một truyền thuyết đã được lưu truyền hơn 1.000 năm. Theo sử liệu và các giai thoại dân gian, vào thời Heian (794-1185), kinh đô Kyoto từng hứng chịu một trận dịch bệnh nghiêm trọng khiến nhiều người tử vong.

Trong bối cảnh ấy, vị cao tăng nổi tiếng Kuya Shonin đã có một giấc mộng kỳ lạ. Trong mộng, ông được chỉ dẫn rằng nếu dùng trà đã dâng cúng lên Đức Quan Âm rồi phát cho người dân uống thì dịch bệnh sẽ được đẩy lùi. Tin vào điềm báo ấy, ông chuẩn bị trà, làm lễ cầu nguyện và phân phát cho những người mắc bệnh. Tương truyền, nhiều bệnh nhân sau khi uống trà đã dần hồi phục, khiến câu chuyện nhanh chóng lan truyền khắp kinh thành và loại trà này được xem như thức uống mang phúc lành.

Một giai thoại khác còn kể rằng Murakami từng lâm bệnh nặng và được dâng loại trà pha cùng mơ muối. Sau khi uống, sức khỏe của Thiên hoàng nhanh chóng hồi phục. Kể từ đó, mỗi dịp đầu năm, ông đều duy trì nghi thức uống loại trà đặc biệt này để cầu mong quốc thái dân an và sức khỏe dồi dào.

Ban đầu, vì là thức trà dành riêng cho Thiên hoàng nên nó được gọi là “Ōfukucha” (皇服茶), nghĩa là “Hoàng Phục Trà”. Theo thời gian, chữ “Phục” (服) trong tên gọi đồng âm với chữ “Phúc” (福), nên người dân dần chuyển sang gọi là Fukucha (福茶) – “Phúc Trà”. Từ đó, Fukucha trở thành biểu tượng của lời chúc phúc đầu năm và được lưu truyền rộng rãi trong dân gian suốt nhiều thế kỷ.

Đến thời Muromachi (1336-1573), công thức pha Fukucha tiếp tục được hoàn thiện. Người Nhật bắt đầu cho thêm tảo kombu buộc nút, đậu nành hoặc đậu đen vào trà nhằm tăng thêm ý nghĩa may mắn. Trong văn hóa Nhật Bản, chữ “kombu” có cách phát âm gần với từ yorokobu, mang ý nghĩa “niềm vui” hay “hạnh phúc”. Vì thế, tảo Kombu xuất hiện trong rất nhiều món ăn ngày Tết. Đậu (mame) cũng là biểu tượng của sự khỏe mạnh, chăm chỉ, kiên trì và khả năng xua đuổi tà ma.

Ngày nay, Fukucha vẫn giữ nguyên tinh thần truyền thống nhưng có thêm nhiều biến thể tùy theo từng vùng. Ngoài Sencha, người ta còn sử dụng Houjicha, Awabancha, Goishicha hay Wakoucha (hồng trà Nhật Bản). Một số nơi còn bổ sung gạo lứt rang, hạt dẻ, gừng hoặc các loại thảo mộc để tạo nên hương vị phong phú hơn mà vẫn giữ nguyên ý nghĩa cầu chúc phúc lành.

Chén trà đầu năm và những lợi ích cho sức khỏe

Trong bữa tiệc năm mới của người Nhật, rượu sake và rượu thuốc Toso luôn hiện diện như biểu tượng của sự trường thọ. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể uống rượu. Với nhiều người, đặc biệt là người lớn tuổi và trẻ nhỏ, Fukucha trở thành lựa chọn nhẹ nhàng nhưng vẫn mang đầy đủ ý nghĩa cầu may đầu xuân.

Hương thơm dịu nhẹ của trà xanh hòa quyện với vị chua mặn đặc trưng của mơ muối tạo nên cảm giác thanh mát, giúp cân bằng vị giác sau khi thưởng thức các món Osechi Ryori vốn khá đậm đà. Chén trà nóng cũng mang lại cảm giác thư thái, giúp mọi người quây quần bên nhau trong bầu không khí ấm cúng của ngày đầu năm.

Không chỉ mang ý nghĩa tinh thần, Fukucha còn được xem là một thức uống có lợi cho sức khỏe. Sau những buổi tiệc cuối năm hoặc khi lỡ uống quá nhiều rượu Sake, người Nhật thường dùng Fukucha để làm dịu cơ thể. Mơ muối Umeboshi chứa nhiều axit hữu cơ giúp kích thích tiêu hóa, giảm cảm giác đầy bụng và hỗ trợ giải rượu. Trong khi đó, tảo Kombu giàu iốt, canxi, magie và nhiều khoáng chất giúp bổ sung điện giải sau khi cơ thể mất nước.

Các hoạt chất catechin trong trà xanh nổi tiếng với khả năng chống oxy hóa, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ phòng ngừa cảm cúm – căn bệnh thường gặp trong mùa đông Nhật Bản. Hạt tiêu Sansho chứa các hợp chất tạo vị cay nhẹ giúp kích thích tuần hoàn máu, làm ấm cơ thể và hỗ trợ tiêu hóa. Đậu đen lại giàu protein, chất xơ cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên, góp phần duy trì sức khỏe tim mạch và kiểm soát đường huyết. Chính sự kết hợp hài hòa giữa các nguyên liệu đã khiến Fukucha vừa là thức uống mang tính nghi lễ, vừa là bài thuốc dân gian nhẹ nhàng được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Chén trà nhỏ cho thời khắc giao mùa

Dù cuộc sống hiện đại ngày càng bận rộn, nhiều gia đình Nhật Bản vẫn duy trì thói quen cùng nhau thưởng thức Fukucha trong buổi sáng đầu năm. Đó là khoảng thời gian hiếm hoi mọi người tạm gác lại công việc, ngồi quây quần bên nhau, nâng chén trà nóng và gửi đến nhau những lời chúc tốt đẹp nhất. Chính khoảnh khắc giản dị ấy đã giúp Fukucha trở thành một phần ký ức đẹp trong văn hóa Tết của người Nhật.

Tùy từng địa phương, Fukucha lại mang những sắc thái riêng. Tại một số vùng thuộc tỉnh Yamaguchi, người dân pha trà cùng mơ muối và một ít đường để uống trong ba ngày đầu năm. Ở Nagasaki, trà thường được kết hợp với rong biển và củ cải, tạo nên hương vị đặc trưng của địa phương.

Một trong những nơi còn lưu giữ phong tục này rõ nét nhất là Rokuharamitsu-ji. Trong ba ngày đầu năm, ngôi chùa tổ chức nghi lễ phát trà Fukucha cho khách hành hương. Trà được pha bằng Wakamizu lấy vào sáng mồng Một, kết hợp với mơ muối và Kombu, sau đó dâng lên Phật trước khi mời mọi người cùng thưởng thức như lời cầu chúc bình an, sức khỏe và hạnh phúc cho năm mới.

Trong khi đó, tại Kitano Tenmangu – ngôi đền Thần đạo nổi tiếng với hơn 1.500 cây mơ cổ thụ – phong tục liên quan đến Fukucha bắt đầu từ ngày 13/12 hằng năm. Đây là thời điểm đền phát những quả Daifuku Ume (大福梅 – “mơ đại phúc”) cho khách viếng.

Những quả mơ này được thu hoạch trong thời kỳ Doyō của mùa hè, sau đó được muối theo phương pháp truyền thống, phơi khô tự nhiên rồi cẩn thận gói trong giấy Hosho cao cấp trước khi trao cho khách hành hương vào dịp cuối năm. Theo quan niệm dân gian, nếu dùng Daifuku Ume của Kitano Tenmangu để pha Fukucha vào sáng mồng Một, cả thân lẫn tâm sẽ được thanh tẩy khỏi những điều không may của năm cũ, mở ra một năm mới khỏe mạnh, bình an và tràn đầy phúc lộc.

Khởi đầu một năm mới bằng một chén Fukucha là cách người Nhật gửi gắm niềm tin vào những điều tốt đẹp đang chờ phía trước. Hơn cả một thức uống truyền thống, Fukucha là sự kết tinh của lịch sử, văn hóa và triết lý sống trân trọng từng khoảnh khắc, nơi mỗi ngụm trà đều mang theo lời chúc bình an, sức khỏe, hạnh phúc và thịnh vượng. Dẫu thời gian có đổi thay, phong tục ấy vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, như một lời nhắc nhở rằng hạnh phúc đôi khi bắt đầu từ những điều giản dị nhất.

Nếu có dịp đón Tết tại “xứ Phù Tang”, hãy thử một lần nâng trên tay chén Fukucha ấm nóng, cảm nhận hương trà thanh khiết hòa quyện cùng những giá trị văn hóa đã được lưu truyền suốt hơn một nghìn năm! Đó sẽ là một trải nghiệm đáng nhớ, giúp du khách hiểu thêm về tâm hồn tinh tế và nét đẹp truyền thống của người Nhật Bản.

Hãy book Tour Nhật Bản của Tour24h để khám phá những phong tục đón năm mới đặc sắc, thưởng thức tinh hoa ẩm thực và trải nghiệm trọn vẹn vẻ đẹp văn hóa độc đáo của “xứ sở hoa anh đào”!