Vẻ đẹp vượt thời gian của đồ sơn mài Nhật Bản: Từ Echizen đến Wajima, Kishu và Ishikawa

Đồ sơn mài, hay còn được biết đến với tên gọi “JAPAN” trong tiếng Anh, là một biểu tượng thủ công truyền thống của Nhật Bản, kết tinh vẻ đẹp tinh tế và độ bền vượt thời gian. Được tạo nên bằng cách phủ nhiều lớp nhựa cây sơn (urushi) lên các vật dụng bằng gỗ, sơn mài mang đến vẻ sáng bóng độc đáo và sự sang trọng, đẳng cấp. Không chỉ là vật dụng trang trí, đồ sơn mài còn là “dụng cụ phát triển cùng thời gian,” bởi càng sử dụng, chúng càng trở nên bóng đẹp và trong suốt hơn. Bài viết này sẽ đưa bạn khám phá thế giới quyến rũ của đồ sơn mài Nhật Bản, từ quy trình chế tác tỉ mỉ đến những vùng sản xuất trứ danh như Echizen, Wajima, Kishu và Ishikawa.

1. Đặc điểm nổi bật của đồ sơn mài Nhật Bản

Sơn mài không chỉ mang vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn sở hữu những đặc tính vượt trội. Sơn tự nhiên (urushi) có tính kháng khuẩn, chống phân hủy mạnh mẽ và tăng độ bền cho sản phẩm. Nhờ đó, những sản phẩm sơn mài được chế tác tỉ mỉ không chỉ đẹp mắt mà còn nhẹ và bền bỉ.

Sự đa dạng trong hình dáng, kỹ thuật phủ sơn và trang trí của đồ sơn mài Nhật Bản phụ thuộc vào từng vùng sản xuất. Sự khác biệt này bắt nguồn từ nhiều yếu tố:

• Loại gỗ: Mỗi địa phương sử dụng loại gỗ đặc trưng, ảnh hưởng đến hình dáng và độ bền của sản phẩm.
• Tay nghề nghệ nhân: Kinh nghiệm và bí quyết riêng của từng nghệ nhân tạo nên những kỹ thuật độc đáo.
• Sự bảo trợ: Sự ủng hộ và đầu tư từ các lãnh chúa hoặc tổ chức địa phương đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nghề làm sơn mài.

Chính những yếu tố này đã tạo nên sự đa dạng và phong phú cho nghệ thuật sơn mài Nhật Bản, ngay cả giữa các vùng sản xuất gần nhau.

2. Quy trình chế tác sơn mài tinh xảo

Để tạo ra một sản phẩm sơn mài hoàn chỉnh, các nghệ nhân phải trải qua một quy trình phức tạp và tỉ mỉ, bao gồm 4 giai đoạn chính:

2.1. Làm phần gỗ nền (木地作り – Kijizukuri)

“木地” (Kiji) là phần gỗ thô trước khi phủ sơn. Nghệ nhân chế tác phần này được gọi là 木地師 (Kijishi). Các loại gỗ thích hợp thường là gỗ lá kim như tuyết tùng (杉), bách (ヒノキ), thông (松), du (ケヤキ) và dẻ (トチ), với vân gỗ mịn và bề mặt nhẵn.

2. Làm lớp nền (下地作り – Shitajizukuri)

Đây là công đoạn quan trọng để tăng độ bền cho sản phẩm trước khi phủ sơn chính thức. Phương pháp thực hiện khác nhau tùy theo vùng, ví dụ như trám khe hở bằng hỗn hợp sơn thô (漆 sống) và bột gỗ, hoặc trộn sơn sống với bột đất nung hoặc tro núi lửa địa phương.

3. Phủ sơn (塗り – Nuri)

Công đoạn chính của đồ sơn mài, bao gồm ba bước: lớp lót (下塗り – Shitauri), lớp giữa (中塗り – Nakauri) và lớp hoàn thiện (上塗り – Uwanuri). Với sản phẩm không trang trí, công đoạn này sẽ kết thúc tại đây. Để tạo độ bóng và mịn, người ta thực hiện các bước hoàn thiện như 呂色仕上げ (Ro-iro Shiage – đánh bóng sơn) hoặc 花塗り (Hana Nuri).

4. Trang trí (装飾 – Soshoku)

Các kỹ thuật trang trí sơn mài rất đa dạng, bao gồm:

• • 蒔絵 (Maki-e): Vẽ hoa văn bằng bột vàng hoặc bạc.
  • 箔絵 (Haku-e): Sử dụng lá vàng hoặc lá bạc.
  • 沈金 (Chinkin): Khắc hoa văn và lấp đầy bằng vàng hoặc bạc.
  • 螺鈿 (Raden): Khảm vỏ sò và xà cừ.

3. Lịch sử hình thành và phát triển của sơn mài Nhật Bản

Nghệ thuật sơn mài đã xuất hiện ở Nhật Bản từ thời kỳ Jomon (khoảng 14.000 – 300 trước Công nguyên). Những mảnh lược phủ sơn có niên đại khoảng 7.500–7.200 năm trước được xem là cổ xưa nhất thế giới. Qua nhiều thế kỷ, kỹ thuật sơn mài ngày càng phát triển, đạt đến đỉnh cao vào thời kỳ Edo (1603-1868), khi sơn mài trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của cả giới quý tộc và dân thường.

4. Các vùng sản xuất sơn mài nổi tiếng tại Nhật Bản

Các vùng sản xuất sơn mài trải dài khắp Nhật Bản, mỗi vùng mang một nét đặc trưng riêng. Trong đó, tỉnh Ishikawa nổi tiếng với câu nói: “Gỗ ở Yamanaka, sơn ở Wajima, và tranh mạ vàng ở Kanazawa,” thể hiện sự tập trung của các công đoạn chế tác sơn mài tại đây.

Bốn dòng sơn mài tiêu biểu nhất Nhật Bản

Sơn mài Aizu (Fukushima

Sơn mài Aizu được sản xuất tại khu vực Aizu, tỉnh Fukushima. Đặc điểm nổi bật của sản phẩm này là vẻ đẹp của lớp sơn phủ và các họa tiết trang trí tinh xảo như tranh mạ vàng (makie). Sơn mài Aizu không chỉ đẹp mà còn có tính chống thấm nước cao, chịu được nhiệt, axit và kiềm, nên rất bền bỉ. Các kỹ thuật sơn phủ đòi hỏi tay nghề cao, trong đó tiêu biểu nhất là kỹ thuật “Hananuri” – một phương pháp tạo độ bóng bằng cách thêm dầu.

Họa tiết trang trí tiêu biểu của sơn mài Aizu là “Keshifun Makie,” trong đó hình vẽ được thực hiện bằng bút lông tẩm sơn, sau đó rắc một lớp bột vàng mịn nhất có tên là keshifun lên bề mặt bằng vải mềm. Những hình vẽ biểu trưng cho sự may mắn như cây tùng, tre, hoa mai hoặc mũi tên trừ tà thường được gọi là tranh Aizu, nổi bật với các sắc màu rực rỡ từ sơn xanh và vàng.

Sơn mài Kishū (Wakayama)

 

Một giả thuyết cho rằng sơn mài Kishū có nguồn gốc từ các sản phẩm của các nhà sư tại chùa Negoro (Negoro-dera). Sản phẩm ban đầu do các nhà sư không chuyên thực hiện có lớp sơn đỏ không đều, để lộ lớp sơn đen bên dưới khi bong tróc. Điều này vô tình tạo ra họa tiết độc đáo, và về sau các sản phẩm có phong cách “Negoro-nuri” trở nên phổ biến. Đến thời Minh Trị, các kỹ thuật như tranh mạ vàng (makie) và khắc chìm (chinkin) được thêm vào, thể hiện sự không ngừng đổi mới của sơn mài Kishū qua các thời kỳ.

Sơn mài Yamanaka (Ishikawa)

Một điểm đặc biệt khác là kỹ thuật “Kashoku-biki,” dùng để tạo các đường gân cực mịn trên bề mặt. Vào giữa thời kỳ Edo, các dụng cụ trà đạo được trang trí bằng tranh mạ vàng rực rỡ cũng nhận được sự đánh giá cao.

Sơn mài Wajima (Ishikawa)

Một trong những quy định là sử dụng “Wajima-jinoko” – bột đất tảo cát đặc trưng được nung từ nguyên liệu tại bán đảo Noto. Ngoài ra, việc gia cố các phần gỗ yếu bằng vải lanh hoặc vải lạnh, sử dụng sơn mài tự nhiên, và lựa chọn cẩn thận nguyên liệu gỗ cũng được quy định rõ ràng.

Nhờ những quy định này, sơn mài Wajima không chỉ đẹp mà còn có cảm giác mềm mại khi cầm, khả năng kháng khuẩn, cách nhiệt tốt, và có thể sửa chữa để sử dụng lâu dài, biến nó thành một sản phẩm “nuôi dưỡng theo thời gian.”

Sơn mài Echizen (Fukui)

Trước thời Minh Trị, sơn mài Echizen chủ yếu sản xuất bát (marumono), nhưng sau đó đã mở rộng sang các sản phẩm như hộp đựng cơm và khay vuông (kakumono), góp phần tạo nên sự đa dạng trong các sản phẩm hiện nay.

5. Cách sử dụng và bảo quản đồ sơn mài đúng cách

Để giữ gìn vẻ đẹp và độ bền của đồ sơn mài, cần lưu ý:

• Sử dụng: Tránh sử dụng trong lò vi sóng, lò nướng hoặc nước sôi. Hạn chế sử dụng vật dụng kim loại để tránh trầy xước.
• Vệ sinh: Rửa bằng dung dịch rửa chén trung tính và bọt biển mềm. Lau khô ngay sau khi rửa.
• Bảo quản: Tránh xếp chồng trực tiếp lên nhau. Nên lót vải mềm hoặc giấy giữa các sản phẩm.

Đồ sơn mài Nhật Bản không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là một di sản văn hóa quý báu. Vẻ đẹp tinh tế, độ bền vượt thời gian và quy trình chế tác tỉ mỉ đã làm nên giá trị độc đáo của nghệ thuật sơn mài. Hy vọng bài viết này đã mang đến cho bạn cái nhìn tổng quan và sâu sắc hơn về thế giới quyến rũ của đồ sơn mài Nhật Bản.